Vakıflar, sosyal dayanışma amacıyla kurulmuş, eğitim, kültür, diyanet ve sağlık işleri gibi pek çok hayır işlerinin yürütüldüğü mali kurumlardır. Kurulma amaçları konusunda pek çok farklı örnek ve spekülasyonlar yer alsa da vakıfların genel portresi olarak; hayır işleri yapmak, zengin birikimlere sahip ferdi mülklerin paylaştırılması, düşük üretim kapasitesine sahip esnafların desteklenmesi gibi amaçlar taşıyan vakıflar olduğunu görmekteyiz.

Toplumsal Açıdan Vakıflar

İslam dininin ilk yıllarından itibaren, büyük bir hayır işi olarak kabul edilen vakıf oluşumu; İslam dinine mensup olanların yoğun olduğu toplumlarda önemli bir yer tutmuştur. Konumuz olan Osmanlı Devleti’nin Klasik Dönemi olarak adlandırılan, 1302-1606 yılları arasında geçen dönem içinde yer alan vakıf sisteminde, kendilerinden önceki Türk ve İslam vakıf uygulamalarından izler bulunmaktadır. Özellikle fütuhat ile gelen hızlı iskân politikasının bir sonucu olarak inşa edilen; mescitler, türbeler, medreseler, kervansaraylar, köprüler gibi yapılar, dönemin söz konusu vakıf sisteminin topluma ve Osmanlı coğrafyasına kattığı en belirgin eserlerdir.

Osmanlı Devletinde bu konuda bir ilk olarak Orhan Gazi’nin 1324 yılında yayınlatmış olduğu vakfiyeyi örnek gösterebiliriz. Günümüzde de olduğu gibi vakıfların kuruluş aşamasında misyonunun ve vizyonunun belirtildiğini, ne gibi faaliyetler üzerine yoğunlaşabileceğini, özellikle belirtmek isterim ki vakıf gelirinin vakıf sahibinin evladına miras kalıp kalmayacağı(genel olarak aile vakıfları olarak da adlandıracağımız vakıflar dışında, tüm vakıf malları vakfın kendisine ve dolayısıyla Allah’a aittir) gibi hususların vakfiyelerde zikredildiğini görüyoruz. Orhan Gazi’nin özellikle İznik’te yapmış olduğu vakıf işlerinin bir meyvesi olarak Osmanlı Devleti’ne İznik’ten pek çok ilim adamı yetişmiştir.

Eğitim başta olmak üzere, vakıfların pek çok konuda Osmanlı toplumuna kazandırdıkları çoktur. Bu sebeple de Osmanlı Devleti’nde vakıflara karşı, hem yönetimdeki elit kesimin, hem de reaya denilen halkın da saygısı ve yardımları çok olmuştur. Bir vakfın kurulması için illa ki devlet eliyle desteklenen kişilerin varlığı şartı aranmamış, aynı zamanda dini veya mali konularda saygın kişilerin öncülük ettiği bazı hayır işleri yapan oluşumlar da vakıftan sayılmıştır. Ancak bu vakıf kuruluşlarının vakıf olarak kabul edilebilmesi ve tescili için temel bazı şartlar da aranırdı. Vakfın borcu olmaması, akil baliğ ve hür kişiler tarafından idare edilmesi, vakıf itikadına göre hayır yapmak amacıyla kurulmuş olması, zorlama ile kurulmamış olması gibi sebepleri sayabiliriz. Bu şartlara uygun vakıflar da sahih vakıf olarak kabul edilir ve Osmanlı’nın farklı yörelerinde değişen uygulamalar olsa da devlet tarafından atanan müfettişlerle teftiş edilirlerdi.

Vakıfların, yaptıkları faaliyetlere bakarak bir sosyal güvenlik kurumu olarak da çalıştığını söylemek yanlış olmaz. Bu konuda Tanzimat dönemine kadar, etkili bir şekilde askeri zümre –veya devlet görevlileri- ve reaya –veya halk- kesimine yardım sağlayabilmek adına faaliyet gösteren vakıflar mevcuttur. Bu konuda yapılan faaliyetlerden bahsedecek olursak, hizmetlerini tamamlamış devlet görevlileri için tekaüt sandıkları açılmış veyahut özellikle askeri görevlerde ölen kişilerin ailelerine destek fonları sağlanmıştır. Halk için de vakıfların faaliyetleri arasında Avarız sandıklarını örnek olarak göstermemiz mümkündür.

Vakıfların Sosyal Yaşama Katkıları

Vakıflar, tek başlarına sadece dini odaklı kurumlar olmaktan ziyade, yukarıda da belirttiğimiz üzere sosyal dayanışma amacı güden ve kar peşinde olmayan kurumlardır. Bu sebeple, vakıfların pek çok kategoride faaliyetler yaptıklarını görmekteyiz. Bunlardan başlıca:

• Dini hizmet amacıyla kurulan vakıflar. Toplumun ibadet işlerini yürüttüğü, tasavvuf ile ilgilenen zümrenin yoğun olarak bulunduğu ve diyanet işlerine yönelik yapılarla öne çıkan vakıflardır. Cami, mescit, tekke, namazgâh gibi yapılarda faaliyetlerini yürütürler.
• Eğitim ve Kültür amacı güden vakıflar. Medrese, kütüphane, sıbyan mektepleri gibi eğitim birimleri ve faaliyetleri ile topluma katkı sağlayan vakıflardır.
• Reaya veya askeri zümre adına faaliyet yapan vakıflar. Sosyal güvenlik hizmeti gibi hizmetler üzerine yoğunlaşmış vakıf kurumlarıdır.
• Ticaret üzerine faaliyet yapan vakıflar. Devlet içindeki ekonomi dinamizmine büyük ölçüde katkı sağlayan bu vakıflar, vakfa mensup küçük hacimli tüccarları destekleme, bazı esnafların hızlı büyümelerini engelleme, ihtiyaç fazlası üretime engel olmak gibi bazı faaliyetlerini, yine söz konusu vakıflar aracılığıyla kurulan çarşılar, bedestenler, arastalar gibi yerlerde yürütürlerdi.
• Sosyal tesisler üzerine faaliyet yapan vakıflar. Günümüzde her ne kadar sağlık müessesesi olarak görülse de hastaneler ve darü’ş-şifalar başta olmak üzere, kervansaraylar, hanlar ve imaretler üzerine hayır işleri ve düzenlemeler yürüten vakıflardır.
• Su işleri ile ilgili vakıflar. Çeşme, sebil, şadırvan, su kemerleri gibi yapıların inşaları üzerine faaliyetler yürüten vakıflardır.
• Spor tesisleri için yapılmış vakıflar. Genel olarak askeri sporlar olmak üzere; güreş, okçuluk vb. spor tesislerine kaynak sağlayan vakıflar.

Sonuç

Vakıflar, Osmanlı Devleti toplumuna üç temel konuda; dini, sosyal ve ekonomik açıdan katkılar sağlamıştır. Klasik Dönem boyunca, sosyal hayatın vazgeçilmez bir unsuru haline gelmiş ve hatta vakıfların işleyişlerine göre Osmanlı Devleti, fethettiği yeni coğrafyalarda sosyal manada başarılar sağlamış, ticari konularda gelir eşitsizliği ve bakıma muhtaç kimselere yardım konusunda büyük mesafeler kat etmiştir. Özellikle ticari sistemdeki bazı uygulamalar, ne kadar yoruma açık olsa da, genel olarak vakıf sisteminin Osmanlı Devleti düzeninin en dinamik öğelerinden biri olduğu aşikârdır.

Kaynakça:

• Ahmet, Tabakoğlu. Klâsik Dönem Osmanlı Vakıf Sistemi, Vakıf Sempozyumu Kitabı 15-17 Aralık, Ankara 2003
• Hacı Mehmet, Günay. Vakıf. İslam Ansiklopedisi 475-486. Sf. Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul 2012
• Halil, İnalcık. Devlet-i ‘Aliyye Osmanlı İmparatorluğu Üzerine Araştırmalar-I, Klasik Dönem, İş Bankası Kültür Yayınlar, İstanbul 2009
• Ziya, Kazıcı. İslami ve Sosyal Açıdan Vakıflar, Marifet Yayınları, İstanbul, 1985